Bəzi klinik axtarışlarımız əsasında ana-atalar və həkimlər qarşıdurması nəticəsində ''Televiziyanın uşağımıza təsiri nədir? '' şəklində olan sualı aydınlaşdırmağa çalışacağıq. Şübhəsiz bu sehirli qutunun uşağa təsirləri fərqli-fərqli olur. Bunu yaxşı və ya pis təsirlər şəklində ikiyə ayırmaq olar. Amma televiziyanın ən böyük təsiri şübhəsiz 0-3 yaşları arasında olan körpələrədir. Çünki bu yaşlar həyat boyu istifadə ediləcək bəzi psixolojik xüsusiyyətlərin qazanıldığı çox əhəmiyyətli bir yaş dövrüdür. Bu dövrədə meydana gələ biləcək hər hansı bir problem bütün həyata təsir etməkdədir. Bu səbəblə yaşlara görə televiziyanın təsirləri mövzusunda ana-ataları məlumatlandırmaq lazım olduğunu düşünərək bu cür bir yazı yazma ehtiyacı hiss etdik.

0-3 yaş qrupuna təsirlər  

   0-3 yaş üçün televiziya bəzi vəziyyətlərdə ciddi çətinliklərin qaynağı ola bilməkdədir. Ailələrin çətinlikləri, işləyən anaların vəziyyəti, ana-ataların özlərinə aid problemləri, edilməsi lazım olan ev işləri , ana atalardan birinin və ya ev içərisindəki fərdlərdən birinin xroniki xəstəliyi , ailələrin öz ehtiyacları üçün zaman ayıra bilməməsi , istənməyən hamiləlik nəticəsində körpənin doğulmuş olması , uşağın bir xəstəliyinin olması və buna bənzər sayacağımız onlarla faktor səbəbi ilə ana və atalar uşaqlarına kifayət qədər zaman ayıra bilməməktədirlər. Bu səbəblərdən ötəri ana-atalar istəyərək və ya istəməyərək uşağı ilə çox maraqlana bilməməktədir.    Bu dövrdə uşaqların romantik doyum təmin etməsi və onun ilə hər baxımdan maraqlanılması onun möhkəm və güclü bir psixoloji quruluşunun meydana gəlməsinə zəmin hazırlayar. Bu dövr üçün körpəni oxşamaq, qucaqlamaq, onun ilə danışmaq, sevildiyini hiss etdirmək, onun ilə oynamaq, onun ilə birlikdə vaxt keçirmək, onu gəzdirmək körpənin psixolojik inkişafında çox böyük rol oynyır.

   Bu bağlanma yolu ilə əvvəl anaya qarşı bir əlaqə inkişaf edər . Bu vəziyyət ana qarınında başlar və körpəlik dövründə davam edər. Uşaq bu vasitəçilik ilə ünsiyyət inkişaf etdirməyə , özünü ifadə etməyə , ehtayaclarını izah etməyə, ətrafında olan insanlar ilə ünsiyyət və qarşılıqlı təsir içərisinə girməyə başlayar. Uşaq ictimai mühitdə ünsiyyətin təməl əsası danışmaq olduğu üçün danışmağı öyrənmək məcburiyyətindədir. İnsanlar tərəfindən sevilmək üçün onları anlamaq onların xəbərdarlıqlarına cavab vermək məcburiyyətindədir. Uşaq ictimailəşmək və ünsiyyətini qurmaq üçün ətrafındakılardan, xüsusiyyətlə valideynlərdən yardım almaq məcburiyyətindədir. Bu uşağın ehtiyaclarını qarşılamaq (yemək, geyinmək, təmizlik, qoruma vs), onun dərdləri ilə maraqlanmaq, onun ilə birlikdə vaxt keçirmək, onu öpmək, oxşamaq, danışmaq, oynamaq vs kimi edilən cəhdlər ilə uşaq sevildiyini hiss etdirərək, onun üçün psixolojik inkişaf meydana gətirməlidir. Bütün bunlardan bəhs etməmizin səbəbi, bizim məsələmiz ilə yaxından əlaqədar olmasından ötəridir.

   Uşaq cansız bir varlığın qarşısında , romantik və ictimai xəbərdarlıqdan məhrum , sevgidən və bağlandığı adamdan uzaq ,uşağın danışmasına , baxışına , gülümsəməsinə cavab verməyən , göndərdiyi ünsiyyət və qarşılıqlı təsir mesajlarına cavab verməyən, sərt , soyuq bir cisimin qarşısında qaldığında ( nə qədər səs və görünüş olursa olsun uşaq onları şərh edəcək və qəbul edəcək vəziyyətdə və psixolojik səviyyədə deyil ) bir az əvvəl saydığımız ictimailəşmə və fərdiləşmə və özbaşına inkişaf edəcək və psixolojik istiqamətlərin hamısı əskik və ya qeyri-kafi qalacaq.

   Televiziya qarşısında 0-3 yaş arasında həddindən artıq miqdarda qalan (gündəlik 1-2 saatın üzərində ) uşaq , ailədə və xüsusilə də baxım verən adamda yoldaşlıq edən yuxarıda saydığımız digər faktorlar da varsa , ictimai inkişaf, ictimai mühitlərə uyğunlaşma , insanlar ilə maraqlanma , onlara yaxınlıq göstərmə , yaşıdlarına maraq və ünsiyyət ( danışma , mənalı jest və mimikalar , hecalama , səs çıxarma , cümlə qurma vs.) üçün lazımlı olan funksiyaların inkişafında gecikmələr və ya çatışmazlıqlar görülər. 

   Bütün bu səbəblərdən ötəri körpələr üçün sevgi ,birlikdə keçiriləcək vaxt yerinə uşağın televiziya qarşısında qalması son dərəcə təhlükəlidir. Bu cür uşaqlarda ətrafa qarşı maraqsızlıq , səslənincə baxmama , insanlara və yaşıdlarına maraqsızlıq , onlarla ictimai ünsiyyətə keçməmə , öz halında olma, öz ətrafında dönmə , yellənmə , həddindən artıq dərəcədə cansız obyektlər ilə maraqlanma , danışmama , cümlə qurmama , ünsiyyət və qarşılıqlı təsirdə problemlər , qarşılıq verə bilməmə vs. bir çox əlamət görülə bilər. Bu səbəblə ana ataların xüsusilə bu yaş üçün televiziya izləmə mövzusunda məhdudlaşdırmalar ilə birlikdə vəziyyəti istiqamətləndirmələri , normal psixolojik inkişaf üçün uyğun olar.

   Eyni zamanda bu yaş içindəki bir körpə və ya kiçik uşaq ilə həm ana həm atanın , mümkün olduğunca çox vaxt keçirmə ,onunla oyun oynama , danışma , sevdiyini bildirmə , romantik yaxınlıq göstərmə , onun ilə gəzmə , onun fiziki baxımını laqeyd yanaşmama , onun normal inkişaf pillələri mövzusunda diqqətli olma , onun digər uşaqlar ilə qarşılıqlı təsir və ünsiyyətinə zəmin hazırlama , yalnız onun üçün müəyyən zamanlar ayırma , ona nağıl izah etmə vs. bir çox fəaliyyəti gündəlik həyat içərisində etmələri uyğun olar. 

4 -7 yaş uşaqlar və Televiziya 

   Bu yaş qrupunda uşağın inkişafı ilə əlaqədar əhəmiyyətli addımlar atılar. 0-3 yaş qrupunda olduğu kimi uşağın inkişafı bu dövrdə də çox sürətli bir şəkildə davam edir. Bu dövrdə gərək dil inkişafı , inkişaf da əhəmiyyətli mərhələlər yazılar. Bu dövrdə uşaqda ki təsirlənmələr həyat boyu uşaq üçün çox əhəmiyyətli olmaqdadır.  Televiziyanın bu dövrdə çox həddindən artıq izlənilməsi uşağın dil və ictimai inkişafında bəzi çətinliklərin və əksikliklərin meydana gəlməsinə səbəb ola bilər.

   Bu dövrdə uşaqlar televiziyada gördükləri görünüşləri tamamilə konkret olaraq şərhlərlər yəni uşaqlarda tam olaraq mücərrəd düşüncə inkişaf etmədiyi üçün gərək xətt filmlər gərək filmlər də görülən görünüşlər olduğu kimi qəbul edilər. Uşaq bütün bunları olduğu kimi tətbiqə çalışa bilər. Yəni xətt filmdə gördüyü bir hərəkət və ya səhnəni olduğu kimi etməyə çalışa bilər. Uşaq üçün bu dövrdə şiddət ehtiva edən və həddindən artıq şişirdilmiş mövzulardan ibarət olan xətt filmlər olduqca təhlükəli ola bilər. Şiddət duyğularının yerləşməsinə səbəb ola bilər.

Eyni zamanda uşağın bu dövrdə izləyəcəyi gərginlik, qorxu və ya həddindən artıq şiddət ehtiva edən görünüşlərdən uşaqlar olduqca həddindən artıq təsirlənə bilər , bu vəziyyət onları ağla gələn görünüşlər və düşüncələr ilə günlərlə narahat edə bilər. Əlavə olaraq uşaqda yuxu pozuqluğu , tək qalmaq istəməmə , qorxu və narahatlıq duyğuları yerləşə bilər ( klinika mühitdə bunun nümunələrini görülmüşdür) . O səbəblə ana ataların bu yaş həddində izlənilən proqramlara xüsusilə diqqət yetirməsi lazımdır. Uşağın ictimailəşməsi , yaxınları ilə dialoq qurması , dil inkişafı və buna bənzər mövzular televiziya izləmə ( həddindən artıq miqdarlarda ) ilə əskik qala bilər.    Mühüm olan və edilməsi daha sadə olan şey uşaqların ruh sağlamlığı pozulmadan qoruyucu tədbirlərin alınması lazımlılığıdır. Unudulmamalıdır ki uşaqlıq çağında görülən hər görünüşün , eşidilən hər səsin , qarşılaşılan hər yaxşı və pis rəftarın şübhəsiz gələcək illərdə bir əks olunması olacaq.

Bu səbəblə televiziya kimi ünsiyyət vasitələri təhsil məqsədli olaraq istifadə edilməli , əyləncə məqsədli isə müəyyən sərhədlərdə istifadə edilməlidir. Xüsusilə ana atalar, ailə olaraq birlikdə izlədikləri proqramlar mövzusunda olduqca seçici davranmalıdırlar . Bütün bunlara əlavə olaraq , həddindən artıq və əlverişsiz televiziya izləmə vəziyyətində , daha çox gec saatlarda izlənilməsinə icazə verilən proqramlar ilə uşaqların yuxu ritmi pozulmaqda , vaxt və motivasiya əksikliyindən ötəri uşaqların oyunlar və dəyişik fəaliyyətlər ilə qazanacaqları bacarıqlar qeyri-kafi qalmaqda , uşaqların yoldaş mühitlərində qazanacaqları ictimai qabiliyyəti istənən səviyyədə olmamaqda , incə bacarıqların inkişafına və ana atanın təhsili üçün lazımlı vaxt azalmaqda , bu yaş üçün lazımlı olan fiziki hərəkətlilik ilə enerji artımı əskik qalmaqda , Televiziyanın uşaqlar üçün bir miqdar qazancı olsa belə ümumiyyətlə dil , ictimai inkişafda çətinliklər gözlənməkdədir. Bu vəziyyət əgər ana atanın uşağı üçün kafi vaxt tapmasında problem varsa , uşaqda əlavə olaraq psixiatrik çətinliklər varsa , uşağın inkişafını dəstəkləyəcək digər faktorlar əskik isə daha da böyük çətinlik olmaqdadır.  

7-12 yaş arası uşaqların vəziyyəti

   Bu dövrdəki uşaqlar ümumiyyətlə ağır təhsil şərtləri içində olan qrupu meydana gətirməkdədir. Eyni zamanda televiziyanın təhsil məqsədli istifadəsindən daha çox faydalanacaq bir yaş qrupunu meydana gətirməkdədir. Yuxarıda saydıqlarımıza əlavə olaraq bu yaş qrupunda mücərrəd düşüncə yerləşməyə başlamış olmasının təsirləri görülər. Uşaqlar televiziyadakı görünüşlərdən təsirlənməyə başlarlar, yuxarıda toxunduğumuz kimi bu yaş qrupunda da şiddət ehtiva edən , qorxu və gərginliyə səbəb olan səhnələrin uşağın inkişafında problem meydana gətirəcəyini söyləmək lazımdır. Yuxarıda bəhs etdiyimiz ünsiyyət və ictimayət üzərinə təsirləri 0-3 yaş və 4-7 yaş qrupundakı qədər mənfi şəkildə olmaz .

Uşaqların bu yaşlardan etibarən televiziya üzərindən qazanımları əgər yaxşı istiqamətləndirilər və seçici davranılsa davam edər. Bu yaşdakı uşaqların dərs və məktəb saatları da göz önünə alınaraq televiziya izləmə saatları uyğun bir şəkildə təmin edilməlidir. Televiziya izləmənin həddindən artıqlığı vəziyyətində uşağın ictimai fəaliyyətlərində , yoldaş əlaqələrində , dərs müvəffəqiyyətində , idman fəaliyyətlərində , yaşa uyğun bacarıqların inkişaf etdirilməsində problemlər yaşana bilər.