Danışmaq və dil inkişafı ünsiyyət və ictimai həyatın ən əhəmiyyətli elementidir. Adam ünsiyyət vasitələri ilə özünü ifadə edər və həyatını davam etdirər. Danışmaq və ünsiyyətin əskik qaldığı bir həyatda, bir çox çətinliyin inkişafı baxımından zəmin hazırlanmış olar.

Uşaq ilk doğulduğu gündən bəri davamlı olaraq psixolojik inkişaf müddəti içərisindədir. Dil inkişafı da müəyyən ölçüdə doğumdan etibarən inkişafa başlayar. Ən ideal olanı uşağın yaşına uyğun danışma bacarığına qovuşması və bu istiqamətdə hər hansı bir çətinlik meydana gəlməməsidir. Uşağın zamanında danışması, inkişafın mərhələlərinin nizamlı olması , uşağın ictimai əlaqələrinin və inkişafının normal olması , zəka və öyrənmə tutumunun normal səviyyəyə gəlməsi, lazım olan inkişaf dövrlərinə çatması üçün lazımlıdır. Danışma bu qədər əhəmiyyətli olduğuna görə danışmanın zamanı və bunu müsbət və mənfi istiqamətdə təsir edən faktorları nəzərdən keçirək.

Ümumiyyətlə bütün uşaqların danışması və dil inkişafının olması üçün sinir sistemi , sinir sistemi ilə dil əzələləri arası yollar, ağız -damaq -dodaq -diş quruluşunun doğuşdan normal olması lazımdır. Bunlarda ki hər hansı bir çətinlik və əksiklik və ya sonradan meydana gələ biləcək pozuqluq, uşağın danışmasını mənfi istiqamətdə təsir edəcək. Bu normal anatomik quruluşu pis istiqamətdə təsir edə biləcək bir çox xəstəlik mövcuddur.

Uşaqlar ümumiyyətlə ilk altı aylıq ikən yavaş-yavaş hecalar çıxmağa başlayar ( ma ma , da da , ba ba vs ), 12 aydan etibarən sözlər çıxmağa başlayar ( ana, ata, mama, baba vs ), 18 aydan etibarən də cümlə qurmaya başlar (ana gəl, ata ver vs ). Bu inkişaf dövrlərinin çox gerisində qalan uşaqların ümumiyyətlə danışma cəhətdən araşdırılması lazımlıdır. Çünki gözdən qaçırılacaq bir vəziyyət uşağın ünsiyyət probleminə, normal zəka inkişafına, ictimai inkişafına pis istiqamətdə təsir edəcək.

Danışmağa mənfi təsir edən , yəni gec danışmağa səbəb olan ya da istənən danışma səviyyəsinə maneə törədən vəziyyətləri ifadə etmək yerində olar. Bunun ən sıx qarşılaşılan səbəbləri arasında zəka problemlərini saymaq yerində olar , Zəka olaraq yaşıdlarına görə geri olan uşaqlar , yaşıdlarından daha gec danışmağa başlayacaqlar.

Eşitmə problemi olan uşaqlar xarici dünyadan heç bir səs eşitmədikləri və xəbərdar olmadıqları üçün danışma problemi onlarda da sıx bir şəkildə olacaq. Uşağın danışma mexanizminin və qabiliyyətinin inkişafı üçün xarici dünyadan səs olaraq xəbərdarlıq alması, bunları qəbul etməsi , şərh etməsi , ayırt etməsi və bunun nəticəsində ona bənzər səsləri çıxartması müddəti lazımlıdır. O səbəblə danışmayan uşaqlarda eşitmə istiqamətinin araşdırılması uyğun olar.

Danışma ya mənfi təsir edəcək digər bir vəziyyət isə uşağın görmə problemi olmasıdır . Bu vəziyyət eşitmə problemi qədər problemə gətirib çıxarmasa da uşağın ətrafında baş verənləri görməsi , obyektləri tanıması , adlarını öyrənməsi , digər uşaqlara uyğunlaşma təmin etməsi baxımından , görmə üzrünün olması ,danışma baxımından problem ola bilməkdədir.

Bir başqa səbəb olaraq öz halında olan , çox çox xəbərdarlıq almayan uşaqlarda , gec danışma və ünsiyyət problemləri ola bilər. Uşağın doğulduğu andan etibarən insanlar arasında olması , onunla danışılması , sevilməsi , oyun oynanması onun lazımlı ekoloji xəbərdarlıqları götürərək danışmasını sürətləndirəcək. Digər tərəfdən ətrafında çox insan tapa bilməyən , öz halında qalan uşaqlarda bu inkişaf geri qalacaqdır.

Yuxarıda bəhs edilən problemə paralel olaraq xüsusilə 0-3 yaşda izlənilən televiziyaya (saatlarla musiqi , reklam izləmə ) bağlı olaraq uşaqlarda xarici dünyadan qopma , öz halında olma meyli , insanlardan və insanlar arası əlaqələrdən uzaqlaşma , obyektlər ilə daha çox maraqlanma , romantik alverdən imtina etmə , danışmama , yaşıdları ilə maraqlanmama , səslənincə baxmama kimi bir vəziyyətin olduğu bir psixiatrik cədvəl inkişaf edə bilər. Buna bağlı olaraq uşaqların danışması inkişaf etməz və ya inkişaf etdikdən sonra geriləyə bilər. Bu vəziyyətin gec fərqində zaman danışma probleminin yanında bir çox problemin yoldaşlıq etdiyi otistik xüsusiyyətlər inkişaf edə bilər . Ana ataların bu kritik həyat mərhələsində ( 0-4 yaş ) çox çox TV izlətdirməkdən qaçınmaları yerində olar.

Ayrıca tənzimləmə pozuqluqları , geriliklər , xroniki depresiya , uşaqlıq çağı bir çox xəstəlikdə və çox mərkəzi sinir sistemini tutan xəstəliklərdə danışma problemləri yaşanmaqdadır.

Uşağın danışma və ünsiyyət istiqamətində inkişafını sürətləndirmək üçün edilə biləcəklər.( yuxarıda bəhs edilən xəstəliklər və bədənsəl problemlər xaricləndikdən sonra )

1- Uşağa sevgi və dinclik dolu bir ailə mühiti hazırlamaq

2- Uşaq ilə maraqlanmaq və sevildiyini hiss etdirmək

3- Uşağın bədənsəl ehtiyaclarına ( yemək , yuxu vs ) cavab vermək

4- Uşaq ilə yaşı nə olursa olsun tez-tez danışmağa çalışmaq

5- Yaşına uyğun bir şəkildə onun ilə oyun oynamaq

6- Uşaq ilə birlikdə vaxt keçirmək

7- Onun balanslı və müxtəlif bəslənməsini təmin etmək

8- Onun öz halına qalmasına icazə verməmək

9- Mümkün olduğunca yaşıdları ilə birlikdə oyun oynamasını təmin etmək

10- İnsanlar arasında tez-tez saxlamaq

11- Ona hekayə nağıl izah etmək , layla (oxşama) söyləmək

12- Onun sizə göndərdiyi danışma və səs mesajlarına cavab vermək

13- Bir obyekti əlinə aldığında onun ilə əlaqədar ona bir şeylər izah etmək ( uşaq 3- 4 aylıq bir körpə olsa belə )

14- Televiziya qarşısında çox uzun müddət qalmasını maneə törətmək (0-4 yaş )

15- Onun ilə danışarkən səs tonunu yaxşı nizamlamaq

16- Onun işarə ilə göstərdiyi istəkləri onunla danışaraq istiqamətləndirmək, izah etməsini təmin etmək (yaşına uyğun olaraq)

17- Onun fikirlərinə dəyər vermək onun ilə tez-tez dərdləşmək ( yaşına uyğun olaraq )

18- Onun özünə etibarını artırmaq (özünə inamı artırma yolları )

19- Onun tez-tez ictimai mühitlərdə olmasını təmin etmək

20- Sıxlıq içində onun danışmasını təşviq etmək

21- O danışdığında onu cəsarətləndirmək , təşviq etmək

22- Onun yaşına uyğun bir təhsil almasını təmin etmək

23- Gündəlik müəyyən bir zaman ayıraraq onun ilə şəkillər üzərində bol bol danışmaq

24- Ondan yaşına uyğun olaraq hekayə , nağıl izah etməsini istəmək

25- Danışma çətinlikləri gördüyünüzdə onun diqqətini danışma çətinlikləri üzərinə çəkməmək